روانشناسی فضانوردان
طول میانجامد، توجه به مباحث روحی و روانی در فضانوردی رویکرد تازهای به خود گرفته و جایگاه ویژهای را در تحقیقات پزشکی فضایی به خود اختصاص داده است. اگرچه تعداد افرادی که تجربه حضور در فضا را داشتهاند، بسیار محدود بوده است، ولی با توجه به آنچه در مورد خاص بودن فضانوردان و همچنین اهمیت دستاوردهای آنها برای رسیدن به شناخت دقیق از عمق خلقت لایتناهی ذکر شد، میطلبد که همزمان با ارتقای دانش و فناوری فضایی، به موضوع روانشناسی در عرصه فضا نیز به تفصیل پرداخته شود.
اهمیت و ویژگیهای روانشناسی فضایی
روانشناسی، به طور خلاصه، مطالعه علمی رفتار و فرایندهای ذهنی است. وقتی صحبت از علم روانشناسی به میان میآید، به این مفهوم است که اصول، قواعد و قوانین حاکم بر رفتار آدمی در تمامی جنبهها، با استفاده از روشهای علمی مطالعه میشوند. اگر امروز بگوییم که بیاطلاع از روانشناسی نمیتوان امور خود را گذراند، نباید موجب شگفتی شود. این شاخه از علوم، تقریباً در تمام عرصههای گوناگون زندگی انسانها مورد توجه متخصصان امر قرار گرفته است. در این رشته، سوالات متعددی مطرح میشود که برخی از آنها عبارتند از:
*فشار روانی طولانیمدت چه تأثیری بر دستگاه عصبی و ایمنی بدن دارد؟
*تأثیر محیط بر انسان و تأثیر متقابل انسان بر محیط چیست و چگونه تحت کنترل قرار میگیرد؟
* یادگیری چیست و اثرات آن در زندگی فردی و جمعی چیست؟
و سوالات بیشماری که به واسطه پیچیدگیهای انسان همواره در گذر زمان و بنا به شرایط زمانی و مکانی در حال تغییر است.
با توجه به این که روانشناسی، علمی پیچیده و گسترده و مرتبط با تخصصها و زمینههای متعدد است، هر مبحثی از علم و فناوری موجب رشد شاخهها و زیرشاخههایی از علم روانشناسی میشود که از آن جمله، میتوان به زیرشاخه روانشناسی فضانوردی اشاره کرد. بر اساس تحقیقات انجام شده در مراکز فضایی معتبر دنیا، این نتیجه حاصل شده که علم روانشناسی در کنار توسعه فناوری فضایی، از جایگاه ویژهای در علوم فضایی و فضانوردی برخوردار است و مدیران ارشد سازمانهای فضایی به این موضوع واقف شدهاند که یکی از رموز دستیابی به پیشرفتهای اساسی در عرصه فناوری فضایی، پرداختن به شرایط روحی- روانی و جسمانی در کنار پرورش علمی فضانوردان و سایر متخصصین علوم فضایی است.
نقطه شروع تاریخ روانشناسی فضایی مانند فیزیولوژی و پزشکی فضایی، به سفر اولین انسان به فضا بازمیگردد. یوری گاگارین اولین کسی بود که از بین حدود یکصد خلبان برتر نیروی هوایی شوروی سابق برای این ماموریت انتخاب شد. وی تنها 108 دقیقه در داخل یک کپسول، محیط فضا را تجربه کرد. در ابتدای عصر فضا، فضانوردان همگی مردانی قوی و تنومند بودند که معمولاً از بین ورزیدهترین خلبانان نیروی هوایی انتخاب میشدند و تنها تعداد معدودی زن توانستند در زمره پیشگامان فضا قرار گیرند. ماموریت آنان اغلب به حضور بسیار محدود در فضا و انجام چند ماموریت نمایشی، مثلاً راهپیمایی در فضا، و سپس بازگشت به زمین خلاصه میشد.
در آن زمان، اگرچه مسائل فیزیولوژیک و بدنی فضانوردان مورد توجه قرار میگرفت، مباحث مربوط به روانشناسی بیشتر به آمادگیهای روانی قبل از پرواز محدود میشد. البته قابل توجه است که در ابتدای عصر فضا، فضانوردان به دلیل ابتدایی بودن سامانهها و فناوری فضایی فشار کاری بیشتری را به نسبت امروزه تحمل میکردند و قاعدتا فشار روحی و روانی بیشتری نیز به ایشان وارد میشد، اما به هر حال، مدت زمان ماموریتها بسیار کوتاه بود.
با توسعه و گسترش فعالیتهای فضانوردی و مطرح شدن سفرهای فضایی (مانند سفر به ماه) و همچنین ساخت ایستگاههای فضایی، ماموریتهای فضانوردان رفته رفته از انجام یک ماموریت در مدت زمانی محدود خارج میشد و به سمت ماموریتهای چندمنظوره با مدت زمانی چند روز تا چند ماه میرفت. بنابراین، عوامل مهم دیگری نیز وارد حوزه فضانوردی شدند که لزوم توجه به مبحث روانشناسی را بیشتر میکرد. در نهایت، فضانوردی از ماموریتهای چند ساعته فضایی به سمت «زندگی» در فضا سوق پیدا کرد و این نقطه اصلی برای توجه بیشتر به روانشناسی فضانوردان بود. قاعدتاً روانشناسی زندگی انسان بر روی زمین با روانشناسی زندگی در کپسولی با فضای محدود، بسیار متفاوت خواهد بود (تصویر 1).
تصویر 1- فضانوردان در ایستگاه فضایی بینالمللی
همانطور که اشاره شد، روانشناسی فضایی به موازات فناوری فضایی رشد کرده است. یک فضانورد در طول ماموریت خود با عواملی مواجه است که تاثیر مستقیم بر روی وضعیت روحی و روانی او دارند. این عوامل عبارتند از:
1. حضور در یک محیط جدید: در فضا محیط به طور کامل عوض میشود. بیوزنی اولین احساس ناخوشایندی است که فضانوردان با آن مواجه میشوند. عدم رؤیت شب و روز، محیط بسته و بسیار محدود، تغییر شرایط زندگی (استحمام، خواب، دفع، غذا خوردن و غیره) از سایر ویژگیهای این محیط جدید هستند .
2.دوری از خانه، خانواده و نزدیکان: همانگونه که اشاره شد، دوری از نزدیکان بر روی هر انسانی تاثیرات منفی دارد. در فضا، احساس تنهایی نیز به این مساله اضافه میشود. باید توجه داشت که در حوزههایی مانند دریانوردی هم این مشکل وجود دارد، اما تفاوت اساسی آن با فضانوردی در این است که در فضاهایی مانند کشتی یا زیردریایی، به هر حال، عده زیادی از افراد مختلف حضور دارند، ولی این حضور در فضا در ماموریتهای کوتاهمدت حداکثر به هفت یا هشت نفر و در ماموریتهای طولانیتر به دو یا سه نفر محدود میشود .
3.تغییر برنامه معمول زندگی: بیشتر شامل تغییر در ساعات کاری و استراحت شخص فضانورد میشود.
4.مواجهه با مسئولیت بسیار سنگین و دقیق: فضانوردان وظایف بسیار سنگین و دقیقی را بر عهده دارند. آنها اگرچه میدانند که قابلیت اطمینان تجهیزات فضاپیما بسیار بالا است و سامانههای پشتیبان زیادی برای هر سامانه وجود دارد، از این هم واقف هستند که کوچکترین اشتباه ممکن است به مرگ و عوارض بسیار هولناک منجر شود .
5.تغییرات در فیزیولوژی بدن: محیط فضا باعث میشود تا در حین ماموریت و بعد از آن، تغییرات و عوارض نامطلوبی در فیزیولوژی بدنی فضانوردان ایجاد شود. مثلاً یکی از شایعترین این تغییرات، که بیشتر در ماموریتهای بلندمدت مشاهده میشود، تحلیل عضلانی است. از آنجاییکه روح و جسم انسان در ارتباط مستقیم با یکدیگر هستند، هرگونه تغییر در شرایط بدنی بر روی شرایط روانی نیز تاثیر دارد.
یک فضانورد باید برای مواجهه و مقابله با شرایط فوق، آمادگی روحی و روانی کافی را داشته باشد. فضانوردان در اردوهای تمرینی خود بسیاری از شرایط مشابه را در محیطهای شبیهسازی شده تجربه میکنند تا در فضا دچار مشکل نشوند. یک فضانورد در هنگام گزینش و قبل از هر ماموریت آزمونهای متعدد روانشناسی را پشت سر میگذارد. به عنوان مثال، از فضانوردان خواسته میشود تا در محیطهای پُر سر و صدا و نامناسب آزمایشگاهی، به حل مسائل پیچیده ریاضی بپردازند
دوستان در این وب در زمینه کلیه مسائل ومشکلات فرد وخانوادگی واجتماعی مقالاتی درج شده است .چنانچه مطلب ویا سئوالی داشتید در قسمت نظرات بیان نمایید.به امید اینکه بتوانم قسمتی از مشکلات شما را حل نمایم.